زیارت عاشورا به زبان لکی

سِلام عَر تؤ اِ «اَباعبدالله» ، سِلام عَر تؤ اِ کٌـرّ رَسولِ خٌـدا ، سِلام عَر تؤ اِ کٌـرّ اَمیرالمؤمِنین ، ؤ کٌـرّ سَروَر جانِشینَل ، سِلام عَر تؤ اِ کٌـرّ فاطمه ، سَروَر ژِنَل عالَم ، سِلام عَر تؤ اِ خؤینِ خٌـدا ؤ کٌرّ خؤینِ خٌـدا ، اِ تَنیا مَنئ ؤ تَنیا کَتیا ، سِلام عَر تٌـن ؤ عَر عه گیونَلئ گِء عَر بارگَت هَتِنَه سِرا ؛ اِ هِناز مِنِئره سِلام خٌـدا عَر کٌـلتُن ، هَأر ، تا هَنئ هَمئ ؤ شاؤ ؤ روژ مَنیانه ، یا «اباعبدالله!» وه راسی گِ کَلِنه پِرسپو تؤ ، بَرز ؤ گاؤرِیه مِصیبَت تؤ عَر عیمه ؤ عَر کٌل بِسَلْمونَل ، بَرز ؤ گاؤرِیه مِصیبَت تؤ اِ آسمونَل ؤ عَرکٌل آسمونیَل ، عیسه خٌدا لَعنَت کِئ عومَّتئ گِء ظٌلْم ؤ بئداد عَر هٌـمه «اهلِ بِئت» بِنیا نیائ ، خٌـدا لَعنت کِئ عومَّتئ گِء هٌـمه اِ مَقامتون دؤیر کِردیا ؤ اِ رٌتبه وِژتون هئز دایا ، رٌتبِئ گِء خٌـدا دآویه هٌـمه ، خٌـدا لَعنَت کِئ عومَّتئ گِء هٌـمَن کوشت ، خٌـدا لَعنت کِئ آؤِنه گِء عَرّا جَنْگ عَرد هٌـمَه کارُن جِفت جور کِرد ، توریام عَژ آؤِن ؤ عَژ آؤِنه گِء اِ دٌمه آؤِن بین ؤ اِ دٌمه آؤِن چِن ؤ عَژ دوسَلُن ، ؤ هِناز مَر خٌـدا ؤ عِرِئ هٌمِیه ، یا «اباعبدالله!» مِء تا روژ قیامَت ، آشتیِم عَرد آؤِنه گِء عَرد هٌـمه آشتیِن ،جَنْگِم عَرد آؤِنه گِء عَرد هٌـمه هانه جَنْگِئر ، لَعن خٌـدا عَر لُن زیاد ؤ لُن مَروان ؤ لَعن خٌـدا عَر«بَنی اٌمَیَّه» ، لَعن خٌـدا عَر کٌـرّ مَرجانه ، لَعن خٌـدا عَر عٌمَر کٌرّ سَعد ، لَعن خٌدا عَر شِمِر ، ؤ لَعن خٌدا عَر مَردِمَلئ گِء عَرّا جَنْگ کِردِن عَرد تؤ زینون سِفت کِرد ؤ آؤسارُن کیشا ؤ نَقاوُن بَست ؛ بآواؤ دام وه خِرِّت ، مِصیبَتِم عَرّا تؤ کَلِنه ، عیسه عَژ خٌدای گِء مَقام تؤ بَرز کِردیَسئ ؤ مِنیژ وه وِئ تؤ کَلِن داشتیَسئ ، مِئم ، گِء روژی یَمه بئن دِئ گِء خؤینخا تٌء بؤم عَرد عِمام پیروزئ گِ عَژ «اهلِ بئت مِحَمَّده (ص)» ؛ خٌدایا! وه وِئ «حٌسِئن» مِء اِ لا وِژِت آورؤیمَن که اِ دٌنیا ؤ آخِرَت ؛ « یا اباعبدالله!» تَتینمه عِرِئ خٌدا ؤ عِرِئ پِئغَمبَر ؤ عِرِئ امیرالمؤمِنین ؤ عِرِئ فاطمه ؤ عِرِئ حَسَن ؤ عِرِئ تٌء ، وه وِئ دوسی هٌمه ؤ توریان عَژ هَرکِئ گِء عَرد تؤ جَنْگ کِردیَسئ ؤ جَنْگ آوِردیَسئ ، ؤ توریان عَژ آؤه گِء پِئ ظٌلْم ؤ بئداد عَر تؤ گِرتیَسئ ، ؤ کَل گِرتِنمه عِرِئ خٌدا ؤ عِرِئ پِئغَمبَر عَژ آؤه گِء بِناوآ عئ کاره هئز داسئ ، ؤ بِنا عَر بِنائ نیاسئ ، ؤ عَژ آؤِنه گِء چؤر بین عَر ظٌلْم ؤ بئداد وِژُن عَر هٌمه ؤ عَر شیعَل هٌمه ، کَلمه  عِرِئ خٌدا ؤ عِرِئ هٌمه عَژ آؤِن ، تَتینمه عِرِئ خٌدا عَسه وِرئ هٌمه ، وه دوسی هٌمه ؤ دوسی دوسَل هٌمه ، ؤ تورینمه عَژ دٌشمِنَلتُن ؤ عَژ آؤِنه گِء کار جِفتکَر بین عَرّا جَنْگ وَرد هٌمه ، ؤ تورینمه عَژ اِ دٌم کَتیَل ؤ اِ دٌم چیَـلُن ؛ مِء آشتیمَرد آؤه گِء عَرد هٌمه آشتیَسئ ؤ جَنْگمَرد آؤه گِء عَرد هٌمه جَنْگَسئ ، دوسمَرد دوستُن ؤ دٌشمَنمَرد دٌشمَنتُن ، عیسه عَژ خٌـدامه مِئ هَر آؤه گِء مِء کَلِْن داشتئ وه وِئ مَریفَت داشتِن عَر هٌـمه ، ؤ مَریفَت عَر دوسَل هٌمه ، ؤ روژی مِء کِردئ توریان عَژ دٌشمِنَلتُن ؛ گِء مِء بایجئ عَرذ هٌمه اِ دٌنیا ؤ آخِرَت ، ؤ قِدَم راسی مِء ثابِت کِئ اِ لا هٌمه اِ دٌنیآو آخرت ؛ ؤ مِئم روژیم کِئ خؤینخای هٌمه بِکَم عَرد عِمامئ گِء هِدایَت بیاؤ وه آشکار حَق هٌمه موشئ ؛ ؤ عَژ خٌدامه مِئ وه حق هٌمه ؤ وه مَقامئ گِء اِ لا آؤ دِرینُن ، عَر مِصیبَت هٌمه عَطامئ عَرِن بِکِئ ، بِئتَرین عَطائ گِء عَرّا مِصیبَتئکه وه وِئ مِصیبَتئ ، گِء عئ مِصیبَته فِره کَلِْنه ؤ کَلِْنه داخئ عَر عِسلْام ؤ عَر کٌل آسمونَل ؤ زَمین ، خَدایا یبلمه عئ مَقاما گِء عَژ تؤ دٌرود ؤ رَحمَت ؤ مَغفِرَت عَر آؤِن بِرَّسئ ، خٌدایا زِنیانیم ده وه زِنیانی مِحمد ؤ آلِ محمد ، مِردِنم بِئ وه مِردِن محمد ؤ آلِ محمد ، خٌدایا یه روژئکه گِء بِمارِکُن وِت «بَنی اُمَیَّه» ؤ کٌرّ ژَن جِگَرهؤَر ، مَلعون کٌرّ مَلعون ، اِ زون تٌنا ؤ زون پِئغَمبَرِت (ص) ، اِ هَر تووِئ ؤ مالْگِئکا گِء پِئغَمبَرِت پا چِتیَسه نُمِا ، خٌدایا لَعنَت که عَرّا هأر ، عباسٌفیان ؤ مِعاویه ؤ یَزید کٌرّ مِعاویه ، اِ هِناز وِژتِئره ، یه روژئکه گِء خؤَشین کِرد لُن زیاد ؤ لُن مَروان وه وِئ قَتِلْ حٌسِئن (ع) ، خٌدایا دٌء عِخکه تِریژ اِ هِناز وِژتِئره لَعنَتـُن که ؤ سِزانَرِن بار ، خٌدایا مَتَتِمَر تؤ اِ عئ روژه ؤ اِ عئ مالگه ؤ کٌل روژَل عٌمِرِم ، وه وِئ تورین عَژِنُن ؤ لَعن کِردِنُن ، ؤ وه وِئ دوسی پِئغَمبَرِت ؤ لُن پِئغَمبَرِت ، گِ سِلْام عَر آؤ ؤ عَر آؤِن. [عیسه صَد گِله موشین:] خٌدایا لَعنَت که اَوَل ظالم ظٌلْمکَر اِ حَق محمد ؤ لُن محمد ؤ آخِرینُن عَژ دٌما چیا وَر عئ ظٌلْمه ، خٌدایا لَعنَت که عه وَرده گِء جَنْگ عَرد حٌسِئنُن کِرد ؤ لَعنت که عَر اِ لوکَتیَـلُن ؤ اِ دٌما بیَـلُن ؤ هٌم قَتارَلُن وه وِئ قَتِلْ حٌسِئن ، خٌدایا کٌـلُن لَعنَت که. [عَسه صَد گِله موشین:] سِلام عَر تؤ اِ «اباعبدالله» ؤ عَر عه گیونهلئ گِء هَتِنَـسِرا عَر بارگَت ، اِ هِناز مِنِئره سِلام خٌداتَرِن تا هأر ؤ تا هَنئ هَمئ ؤ شاؤ ؤ روژ مَنیانه ، ؤ خٌدا عَوماؤ آخِر زیارَت عَژ هٌمه نَکِئ ، سِلام عَر حٌسِئن ؤ عَلی کٌر حٌسِئن ؤ عَر آؤلاد حٌسِئن ؤ عَر یارَل حٌسِئن. [عَسه موشین:] خٌدایا اِ هِناز مِنِئره لَعن بِخٌصوص بایجَر اَوَل ظالِم ؤ بِتٌرکِئ اَوَلـیُن ، عَسه دؤِمیُن ؤ سِةمیُن ؤ چوآرِمیُن ، خٌدایا یَزیدُن پَنجِمی لَعنَت که ؤ لَعنَت که «عُبیدالله کٌرّ زیاد» ؤ «عٌمَر کٌرّ سَعد» ؤ «شِمِر» ؤ لُن «اَبی سفیان» ؤ لُن زیاد ؤ لُن مَروان ، تا روژ قیامَت. [مَچینِئ سِژده ؤ موشین:] خٌدایا عر تٌء حَمده ، حَمد شٌکِرکِرَل ، وه وِئ عئ مِصیبَته ، حَمدِم عَر خٌدا ، عَر عئ داخ کَلِْنئ گِء عَرِنمه ، خٌدایا روژیم که اِ روژ داخِل بیِنِم عَر عه جِهانه ، ؤ قِدَم راسیِم ثابِت که اِ لا وِژتا ، گِء بؤمعَرد حٌسِئن ؤ یارَل حٌسِئن ، هَر آؤِنه گِء گیون وِژُن بَذِل کِرد عَرّا حٌسِئن.   

عإرآتأتیآن(مأبعأس(مبعث)) پئخأمبأر هآت (بإمآرإک (مبارک)) بۈ.(مبعث پیغمبر مبارک باد.)

به نام خدا

              پس از چند صباحی خدا را سپاس که توانستیم مجوز کتاب «قواعد دستوری در گفتار مردمان لک » که نگاهی به دستور زبان لکی است تهیه کرده و در اندیشه به چاپ رساندن آن باشیم. این کتاب که تقریبا در 300 صفحه گردآوری شده به نکاتی نو در شناخت زبان مردمان لک پرداخته است. مثلا به ساختار آوایی زبان لکی تا بدانجایی که امکان داشته پرداخته و نیز به ساختار دستوری زبان لکی با دیدی نو و نیز مقایسه ساختار دستوری و واژگانی زبان لکی با زبان های اوستایی، پارسی باستان ، پهلوی ، کردی (بیشتر گویشها) ، لری ، تالشی ، تاتی ، گیلکی و... در این کتاب مورد بررسی قرار داده است.

این کتاب در 21 فصل تدوین شده است. دو سوم آن به ساختار دستوری در زبان لکی و یک سوم آن به مقایسه زبان لکی با زبان های یاد شده می پردازد.

از کسانی که بتوانند ما را در چاپ و انتشار این کتاب یاری دهند سپاسی فراوان داریم.

ویراستار کتاب جناب دکتر محمد آرمانفر می باشند.

پیام همکاری خویش را به جیمیل زیر بفرستید.

ali.itivand@gmail.com

با سپاس

علی ایوتوندی (ایتیوندی)

به نام ا...

با درود بر شما همشهریان گرامی

در پی سپاس و قدردانی از پدر و استاد گرامی حضرت آیت ا... مروجی و نیز آشنایی با مفاخر شهر خود بنده ای از بندگان ا... در پی نوشتن فیلمنامه ای (و تبدیل آن به فیلم) درباره ی زندگانی ایشان برآمده اند. حال از شما سروران گرامی خواستاریم كه اگر خاطره و یا دانسته ای (به صورت نوشته ، فایل صوتی و یا تصویری) از این عزیز سفر كرده دارید ، ان را در اختیار این نوكران خود قرار دهید.لازم به ذكر است از كسانی كه ما را در این امر یاری نمایند ، در جای خود تقدیر و تشكر به عمل می آید.

محل تحویل خاطرات : مسجد جامع كوهدشت ، و تحویل به خادم بزرگوار مسجد آقای اصغر دلیخون

با سپاس

ما در این نوشته به برسی حروف و نیز رسم الخط لكی كه توسط بنده حقیر ارائه شده است ، می پردازیم.

حروف زبان لکی: حروف ، مجموع نشانه هایی كه برای نشان دادن آواهای هر زبان به كار می رود و درلکی :

آ -  أ -  إ -  ٱ -  ئ  - ۀ -  ب -  پ -  ت -  ڈ – ج -  چ -  خ -  د -  ر -  ڕ – ز -  ژ – س -  ش -  ع -  ڠ -  ف -  ق – ک -  گ -  ل - ڵ -  م -  ن – ڤ -  ه  - ی -  ێ -  ۊ -  ؤ -  ۉ -  ۈ -  ۏ -  و -  ۆ -  آٰ -  إٓ -  آءَ -  آءْ  - نْ

مصوت ها در لكی 18 تا هستند:

آ -  أ -  إ -  ٱ -  ئ  - ۀ - ی -  ێ -  ۊ -  ؤ -  ۉ -  ۈ -  ۏ -  ۆ -  آٰ -  إٓ -  آءَ -  آءْ 

صامت ها در لکی  28 تا هستند :

ب -  پ -  ت -  ڈ – ج -  چ -  خ -  د -  ر -  ڕ – ز -  ژ – س -  ش -  ع -  ڠ -  ف -  ق – ک -  گ -  ل- ڵ -  م -  ن – ڤ -  ه  - ی  - نْ- و

نکته : در رسم الخط لَکی اگر واژه ای با یکی از مصوت های زیر شروع شود قبل از آنها حرف «ع» قرار می گیرد(این حرف (ع) خودش به خودی خود صدایی تولید نمی کند بلکه تنها حرکت می پذیرد.):

إ -  ٱ -  ئ  - ۀ -  ێ -  ۊ -  ؤ -  ۉ -  ۈ -  ۏ -  ۆ -  آٰ -  إٓ -  آءَ -  آءْ

نکات: در لکی و رسم الخط آن:

1) حرف « ح » حذف شده است و به جای آن از « ه » استفاده می شود.

2) حروف« ذ – ض – ظ » حذف و به جای آنها از حرف« ز » استفاده می شود.

3)  حروف« ث – ص » حذف و به جای آنها از حرف« س» استفاده می شود.

4)  حرف« ط » حذف و به جای آنها از حرف« ت » استفاده می شود.

5)  حرف« غ » حذف و به جای آنها از حرف« خ» استفاده می شود.

6) به حروفی که مصوت فتحه را می پذیرند حرف « أ» اضافه می کنیم.

7) به حروفی که مصوت کسره را می پذیرند حرف « إ» اضافه می کنیم.

8) به حروفی که مصوت ضمه را می پذیرند حرف « ۉ» اضافه می کنیم.

9) به حروفی که مصوت « ئُو » را می پذیرند حرف « ۈ» اضافه می کنیم.

10) به حروفی که مصوت « ایی مثل دیر» را می پذیرند حرف « ی » اضافه می کنیم.

11) به حروفی که مصوت « آ» را می پذیرند حرف « آ » اضافه می کنیم.

12) در لکی مصوت هایی وجود دارد که در فارسی وجود ندارد که عبارتند از:

 الف) مصوت « ؤ » : این حرف صدایی شبیه «ö» در لاتین است و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن «ؤ» اضافه می کنیم.

 ب) مصوت « ۆ» : این حرف صدایی شبیه « œ» در لاتین است و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن « ۆ» اضافه می کنیم.

 ج) مصوت « ئ » : این حرف صدایی شبیه « ё» در لاتین است و یا صدای « اِ کشیده» را دارد و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن «ئ» اضافه می کنیم.

د) مصوت « ێ» : این حرف صدایی شبیه «ی» کوتاه یا سنگین است و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن « ێ» اضافه می کنیم.

ه) مصوت « ۏ» : این حرف صدای (اُ) کشیده را دارد

و) مصوت «ۊ» : این حرف صدای مانند مصوت (ü) در لاتین دارد .

ز) مصوت «ٱ » : این حرف را میتوان فتحه کشیده خواند. این حرف در زبان اوستایی موجود است .

ح) مصوت « آٰ» : این حرف صدای (آ) کشیده را دارد.

ط) مصوت « آءَ» : این حرف صدایی مرکب از مصوت (آ) و (-َ کوتاه : أ ) را دارد

ی) مصوت « إٓ »: این حرف مرکب دو مصوت (إ) و (آ) می باشد.

ک) مصوت « آءْ» : این حرف صدایی مرکب از مصوت (آ) و (-ِ کوتاه یا إ ) را دارد.

ل) مصوت « ۀ » : این حرف از ترکیب دو مصوت (-ِ کوتاه یا همان إ) و (-َ کوتاه یا همان أ) تشکیل می شود.

13) در لکی حروفی وجود دارد که در فارسی وجود عینی ندارد  به عبارتی در الفبای فارسی نیست که عبارتند از:

  الف) حرف «ڵ » که مانند «ل» تشدید دار اما از ان سبک تر

  ب) حرف « ڕ » که مانند «ر» تشدید دار اما از ان سبک تر

  ج) حرف «نْ» که با حرکت پذیری حرف ماقبل خود صدایی مابین حرف «ن» و «گ» تولید می کند که به آن نون خیشومی یا تو دماغی می گویند.

د) حرف « ڈ » که حرفی مابین (ت) و (د) دارد.

ه)حرف«ڠ » : که حرفی مابین (خ) و (غ) دارد

14) حرف « ع » به مانند « ء » در زبان فارسی و عربی عمل می کند و حرکت می پذیرد . با این تفاوت که در پایان  یا میان کلمه نمی آید.

15) حرف «نْ» نیز نمی تواند در اول کلمه قرار بگیرد و با حرکت (صدا پذیری ) حرف قبل از خود معلوم می شود.

16) حرف «و» همان (واو) است اما به شکل عربی آن ، و باید که قبل و یا بعد آن حرف صدادار قرار بگیرد.

حال با هم به رسم الخط لکی شعری مینویسیم:

یئ رۈژ پئمإ سآر ، مإجلێسآنإ پێش     آدأمێ ژأ عإڵم هآوآڵ پإرسـآم لێـش

ڤآتــإم هــئ آدأم ژأ دآؤرۉن مـأنـأ        بوآچ وأ پأری عۆسـۈڵ دیـن چأنـأ

ڤإت مإ مإلآ نیـم عـإلـمـإم نـأخوأنأ       عأسآ مأزآنإم عۆسـۈڵ دیـن چـأنــأ

عۆسۈڵ دین پأنجأ پأنج  تإرمأنآشأ      هأرمٱنآی ڕإکإنـێ رإکنـێ ڤأ لآشـأ

عأڤأڵ ڤأ تـآؤهید یـآنـئ خـۆدآوأن        نأخۆرد نأخآو نأ زآد ؤ نـأ مأرگ

عیلأن نأبۏوأت

مإهـٱمـأد خآمـتـأ ژأ پـئڠأمـبأرۉن        عـۈلأن عـأدإڵأن وأ دألیل بإرهـۉن

عأمأر أنتأرکۆش دأر ژأخئوأرکأن      بێ شإگ عیمآمـأن لأ یـآزأ فـأرژأن

تإرآزی وأ دأس ڕۈ دأشـتإ مـٱشأر      گـۆنآ وأ سـوآو مأکیـشآن یـئ سـأر

گــۆنـآ وأ سـوآو وأ مـیـزآن مأیــۈ       فأرژأن زأ مآدأر گۆریـزآن مأیـــۈ

معنی :

یک روز صبحگاهان در مجلسی که از برای بزرگان بود ، انسانی را از برای دانستن ، پُرسشی نمودم. بدو گفتم ای انسانی که از زندگانیت هنوز مانده ؛ تو را پرسشی دارم ، حال می خواهم از دانایی ات پاسخم را بیاوری. و آن این که اصول دین چند است ؛ گفت : من مُلا نیستم و علمی را فرا نگرفته ام. اما می دانم که اصول دین چند است. اصول دین پنج است و آن پنج تا هرکدام معنایی با خود دارند و هر معنایی رُکنی در کنار دارد.

نخست ؛ توحید ، که خدا یگانه است ، نه خوردی دارد نه خوابی و نه زاییده است و نه از برای او مرگی است.

سپس نبوت ؛ که محمد پیغمبری است که خاتم پیغمبران است.

و پس از آن عدل خداوندی است که آن با دلیل و برهان روشن است.

به راستی پس از محمد جانشینی است و اوست کسی که کشنده عَمربن عبدود است ، و اوست از جا کننده درب خیبر که بی شک از اوست یازده فرزند ، که همه جانشین محمدند،و امام.

روزی خواهد بود که در دشتی به نام محشر گناه و ثواب را بر ترازو نهند و در آن بر کسی ستم نخواهد شد و چه روز سختی است آن ، که مادر از فرزند گریزان است

توجه : لازم به ذكر است كه این رسم الخط در كتابهای زیر مورد استفاده قرار گرفته است كه همه در دست چاپ می باشند :

1-    كتاب « قواعد دستوری در گفتار مردمان لك » نوشته بنده حقیر ، علی ایتیوندی.

2-    كتاب « ضرب المثل های لكی » نوشته آقای عباس اسدی ، بالغ بر 2000 ضرب المثل.

3-    كتاب « نهج البلاغه به زبان لكی » ، نوشته بنده حقیر ، علی ایتیوندی.

4-    و ... .

به نام خدا

خدا را سپاس پس از توفیق پیدا كردن به ترجمه نهج البلاغه به زبان لكی ، به ترجمه قرآن كریم به زبان لكی مشغول شده ایم. امیدواریم كه بتوانیم وظیفه خود را در قبال خدا و امام زمان (ع)  كه یكی از شعب این وظیفه حفظ و نگه داری و نگه بانی از زبان خود و فرهنگ مردمان خود است ، انجام دهیم. انشالله كه بتوانیم بر این كار فایق آییم.

تا به اكنون قسمتهایی از این كتاب شریف را به لكی ترجمه نموده ایم. و اگر خدا قسمت كند تا چند وقتی دیگر به پایان می رسد. در ترجمه كتاب های قرآن كریم و نهج البلاغه ما از استادان حوزه و نیز استادان لسان عرب در دانشگاه كمك گرفته ایم.

و نیز دستور زبان لكی و دستور زبان لری را در دست چاپ داریم و اگر خدا بخواهد تا چند وقت دیگر به بازار می آیند.

با سپاس

اَر دوس بِزانئ حال مِ چُوینَه       نَ زِلفَه مِیلئ نَ خال وَر سینَه

خدا دنیا داد تا كه ما به زندگی بچسبیم نه آنكه زندگی داد تا مابه دنیا بچسبیم. 

به هزار و یك دلیل لكی یك زبان است. این عنوان كتابی است كه اگر خدا توفیق دهد در حال نوشتن آنیم. و در این كتاب بر پایه زبانشناسی به زبان لكی پرداخته ایم و از دیدگاه زبانشناسی درباره زبان لكی سخن به میان آمده است. نه از نگاه آوردن اسم لكی به عنوان زبان در فلان كتاب خارجی .

در این كتاب ثابت میكنیم كه لكی از كردی و لری از نگاه زبانشناسی دارای ویژگی های برتری است و نه اینكه فلان نویسنده خارجی درباره لكی نظر داده است یا كه خیر.

از كسانی كه ما را در این امر یاری دهند پیشاپیش سپاس داریم.

با سپاس

به زبان لكی :

(حضرت امام صادق (ع)) كار وِ‍ژمِه چُوآر پاچ چُكُنیام:

1-      زُنِستِم كارَم كَسمی اَرُن نِمِه ایسَه هولِم دآ.

2-      زُنِستِم خُدامَرِن زُنیاسآ ایسَه حیآم كِرد.

3-      زُنِستِم روژیمَر آوآكَه نِمَن ، ایسَه آرُمِم گِرت.

4-      زُنِستِم سَر كآرمَرد مِردِنَه ، ایسَه مَرُن گُرجِرآ بی.

به زبان فارسی:

(حضرت امام صادق (ع)) كار خود را بر چهار بنیان استوار ساختم:

1-      دانستم عمل مرا كسی انجام نمی دهد پس تلاش نمودم.

2-      دانستم كه خدا بر من آگاه است ، پس حیا كردم.

3-      دانستم روزی مرا به دیگری نمی دهند پس آرام گرفتم.

4-      دانستم پایان كار من مرگ است پس برای آن آماده شدم

به نام خدا

خدا راسپاس که پس از چندی ، توانستیم کتابی دیگر در باب فرهنگ زبان ایران نگرش کنیم. این کتاب که در باب دستور زبان لری به نوشت در آمده است به

1- حروف زبان لری

2- ساخت فعل در زبان لری

3-اسم در زبان لری

4- نحوه ساختار جمله در زبان لری

و..

این کتاب تقریبا در 200 صفحه به این موضوع پرداخته است.

ان شالله پس از گرفتن مجوز چاپ آن را در معرض دید علاقه مندان می گذاریم.

امید وارم که مورد رضای خدا باشد و قدمی باشد برای ظهور قائم آل محمد(ص)

با سپاس

علی ایتیوندی

14/3/1389

به نام خدا

خدای را سپاس که پس از چند سال تلاش و کوشش در کار پژوهش و کاوش درباره زبان لکی و فرهنگ مردمان آن توانستیم که کتاب دستور زبان لکی را به پایان برسانیم و آن را آماده چاپ نماییم .

ان شالله پس از گرفتن مجوز چاپ آن را منتشر می کنیم.

این کتاب در حدود 210 صفحه  در 20 فصل به نگارش در آمده است. که در آن به

1- رسم الخط ارائه شده توسط بنده برای نوشت زبان لکی

2- نحوه ساخت فعل - اسم - جمله و ...

3- مقایسه زبان لکی با زبان های باستانی به مانند < پارسی باستان - اوستایی - پهلوی >

4- مقایسه زبان لکی با زبان های کْردی و لری

5- تجزیه و ترکیب در زبان لکی

و...

امیدواریم مورد رضای خدا باشد و امری باشد برای ظهور قائم آل محمد.

با سپاس

 علی ایتیوندی

1389/2/30

رضا حسنوند « شوریده لرستانی»براستی روشن نیست که چگونه عبارات و واژه های کتب ادب فارسی وارد زبان لکی شده است ومحققان باید این مسیر را به خوبی تحقیق نمایند تا هم دلیل راه یافتن این واژه ها در ادب لکی مشخص شود و هم بر اساس معانی بر جای مانده از واژگان دیر یاب متون فهمشان راحت تر شود.بارها پیش آمده و در محافل علمی و ادبی گره معنایی عبارتی از متون کهن را بر اساس لغات بجای مانده از همان تبار مبهم که در زبان لکی موجود بوده ،گوشزد کرده ام و نه تنها باعث حیرت دیگران شده بلکه،این سؤال به ذهن متبادر شده که اولا،زبان لکی چه ارتباطی به حوزه های شاهنامه و تاریخ بیهقی و کلیله ودمنه و  … دارد ؟ ثانیا،مگر چند واژه در  زبان لکی موجود است که در متون کهن نیاز به شرح و توضیح دارند؟سؤال اول خود نیاز به توضیح دارد و مضافا پرسیدنی است که راستی مگر شاهنامه چه ارتباطی به غرب کشور دارد که لرها و لک زبانها اینگونه عزیزش می دارند و در سور و سوگ ترنم ابیاتی از آن را در مراسم مختلف خود دارند و بسیاری از مردم آن را از حفظ می خوانند؟جواب این سؤال معلوم است، زیرا روح پهلوانی و دشمن ستیز مردم این ناحیه می طلبد که از نظر روحی به اشعار حماسی خاصه با رویکرد اساطیری گرایش داشته باشند تا از نظر روحی نوعی اقناع ماورایی به این مردم دست دهد.اما سؤال دوم، وجود عبارات و واژه های کتب مهم ادب فارسی در گویش مردم لک زبان هیچ توجیهی ندارد جز آنکه بگوئیم این زبان به پشتوانه دیرینگی و نسبت نزدیک و دست نخورده اش با زبانهای باستانی و فارسی میانه هنوز کهن بودن و دست نخوردگی خود را  حفظ کرده است. لذا نگارنده در طی مطالعات جسته و گریخته به مباحثی در متون با ارزش ادب پارسی  برخورده ام که اگراز دیدگاه معانی موجود در زبان لکی تفسیر شوند معانی اشان بسیار مقبول تر واقع می افتد و بر همین اساس به مواردی از این مشابهات ماندگار اشاره می کنم ، لازم  به یادآوری است که این موارد ذکر شده کاربرد پر رنگ تری در زبان لکی دارند و در زبان فارسی حضور مؤثر خود را از دست داده اند و بر همین اساس به ذکر این مقوله روی
آورده ام. یکی از این عبارات زبان فارسی که از زبان مادری خود رخت بربسته است و ولی در زبان لکی پناهگاهی برای خود پیدا کرده  عبارت است: « از آن جهان آمدن»این عبارت در زبان لکی در معنای نجات یافتن از مرگ حتمی ،بخودآمدن پس از یک ترس شدید، لاغر و بیجان شدن بیش از حد بکار می رود، به عنوان مثال اگر کسی پس از یک سانحه شدید و ترس وحشتناک نجات پیدا کند می گویند :اِ اَ دُنْیا هاتِیَه، یعنی انگار از آن دنیا آمده و به عبارت کنایی یعنی گویی از دست مرگ رها شده و از عالم اموات و آن دنیا، آمده است. شاهد گفتار ما عبارتی ازکتاب وزین بیهقی است در ص 663: که بیهقی پس از نجات امیر از غرق شدن در مورد غرق شدنش در رورخانه و نجات وی می گوید« …امیرازآن جهان آمده…» ، یعنی امیر از مرگ حتمی نجات پیدا کرده بود. ودقیقا همین عبارت در زبان لکی جا خوش کرده و به یادگار مانده و ماندگار شده است.« آسن »باز از کلمات بجا مانده از زبان فارسی واژه « آسن » به معنی آهن است.این کلمه از دو جهت مورد بررسی است. یکی از جهت ابدال حرف ها به سین که در ادب باستانی ما نمودی کاملا قوی دارد، و دیگر از جهت ماندگاری این کلمه در زبان ما. حضور این واژه بگونه ای زنده و قابل بیان است که هنوز مردم ما گاو آهن ـ خیش ـ را گاوآسِن می گویند و مناطقی هم به نام آسِنگران ـ آهنگران ـ در مرز و بوم خود داریم و پرند از سکنه.خوشبختانه توانمندی این زبان تحقیق نشده باعث شده که بسیاری از واژه ها را با گذشت چندین سال هنوز حفظ کند.«انگشت بستن»«کِلِک بَسدِن» هنوز در زبان لکی در معانی، سفارش و یاد آوری ، و علامتی برای فراموش نکردن کاری، بکار می رود و حتی اگر کسی حرفی را که نباید بگوید اظهار کند دیگران در مقام اعتراض به می گویند:« کِلِکو بَسدینَه؟ یعنی انگشتت را برای بیان این موضوع  بسته اند تا آن را بگویی؟»و این عبارت همان است که پیر نیشابور می گوید:سزد گر رشته بر انگشت بندی      که تا یادت بیاید دردمندی  « باد ـ وا ـ»ابدال حرف ب به واو از نشانه های زبان لکی تنها نیست بلکه در زبانهای ایرانی باستان و میانه نیز به چشم می خورد.اما آنچه قابل ذکر است این است که الهه باد « وا   یا  وایو » بوده است که هنوز در زبان ما با استحکام در لابلای واژه های عامیانه  زندگی می کند. «ببر bawrag بَوْر»در ادبیات ما هنوز ابیاتی که دلاوران را به ببر تشبیه کرده اند در اذهان مردم می درخشند اما جالب اینجاست  که لک زبانها ببر را بَوْرْ ، به فتح اول و سکون دوم و سوم، تلفظ می کنند، و این مورد دقیقا همان لفظ پهلوی است که ببر را  بورگ می گوید و تنها اختلافش با ملفوظ زبان لکی کاهش واجی حرف گاف در آخر است.که در بسیاری از واژه های دیگر مصداق دارد.« برز»یکی از دیگر واژهای از رده خارج شده ؟! زبان فارسی واژه  بُرز است.این واژه دیگر در زبان فارسی مورد استعمال نیست مگر ندرتا، و واژه ای است قاموسی.اما در زبان لکی این واژه با اندک تغییر واجی آن هم در مصوتها بکار خود ادامه داده است و پویا و توفنده پیش می رود. امروزه لک زبانان هر قامت یا ارتفاعی را «  بَرز» می نامند. به افراد بلند بالا ؛بالا بَرز، و به زمینهای کشاورزی که نسبت به دیگر زمینها کمی بلندترند، بَرزه یا سر بَرزه
 می گویند.و بعید نمی نماید همین تلفظ ما درست باشد زیرا استناد به ضبط
لغت نویس ها ـ بجز موارد قافیه شدن واژه ها ـ وحی منزل و نص لایتغیر که نیست که برای همه پذیرفتنی باشد.  « بریق برق»از دیگر واژگانی که اگر امروزه در زبان فارسی بکار رود موجب نیشخنددیگران  می شود واژه بریق برق است این واژه که در معنای تشعشع و تلألؤ بسیار بر زبان رانده می شود هنوز در زبان لکی کاربرد روزمره و زنده ای دارد حال آنکه در متون قرن هشتم کاربرد داشته است ولی از آنجا که از بین رفته مأمنی بنام زبان لکی برای خود یافته و در افواه جاری شده و ماندگار.برای اثبات مدعا ر.ک. جهانگشای جوینی  اثر عطاملک جوینی انتشارات گیپ  ج 1 ص 163؛بریق برق بغایتی که یکاد البرق ان یخطف ابصارهم، «بزمـجـه»از دیگر واژه هایی که بسیاری از فرهنگ نویسان ما راه را به خطا رفته اند همین واژه بزمجه است. مرحوم معین ـ ره ـ آن را تمساح معنی کرده است در صورتی که حقیقتی ورای این واقعیت نهفته است زیرا ابتدا به بررسی ساختار کلمه می پردازیم و سپس به تطبیق اسم و مسمی .این واژه از بز + مجه، تشکیل شده است. واژه بز که حرفی در موردش نداریم و واضح است. اما بحث بر سر«  مجه» است، این واژه به یقین تطوراتی چون ؛ میزک ،میژک ، مژَک و  مجک و مجه را بر خود دیده است که دگرکلمه میزنده و میزندک می باشند و بر روی هم این ترکیب به معنی موجودی است که شیر بزها را میمکد. و جانوری است شبیه مارمولک و یا چلپاسه در ابعادی شاید ده برابر که همیشه مزاحمی است برای چوپانان ، زیرا این جانور به سر عت خود را به پستان بزهای شیرده می رساند و با مکیدن آنها صحنه را ترک می کند و این جریان چیزی نیست که موردی و ندرتا پیش آمده باشد بلکه به کرات و مرات اتفاق می افتد و افتاده است. پس بزمجه که در زبان لکی«بِز میژَک  ـ بز میزک ـ »با یای مجهول نامیده می شود به صحت نزدیک و شاید همان یقین باشد«بژ یا پژ ـ گردنه ـ»از دیگر واژگان پر کاربرد در زبان لکی واژه پِژ یا بِژ است که در معنی گردنه و بلندی و ارتفاع است و مرحوم معین در مدخلهای بَز و پَژ آن را به معنی گردنه گرفته است. و این واژه در تاریخ بیهقی بِژ آمده است و در زبان لکی نه تنها این اسم مسماهایی با نام اِسپِژ ؛ اسپید پِژ   گردنه سفید ـ گردنه  ای در حدفاصل الشتر و بروجرد ـ دارد بلکه شاهد مثال ماندگار تر آن با نام«بیژ دنو» با یا و واو مجهول، به معنای دندانی که خارج ار ردیف دندانهای معمولی می روید و  بلندی و ارتفاع و گردنه مانندی بر لثه ایجادمی کند. ر.ک. به تاریخ بیهقی به کوشش خطیب رهبر  ص 437 و پیلان از بژ غوزک ـ گردنه غوزک ـ بگذشتند.« به بر کردن »یکی دیگر از عباراتی که در زبان لکی هنوز برجای مانده است این عبارت است. همه میدانیم که«  بر » در زبان فارسی با ابدال با به واو به «ور» بدل می شود و  معانی مختلفی چون ؛ فراروی و پیش و قامت دارد. در صورتی که در زبان فارسی آن را به معنای سینه گرفته اند و اگر سینه را مجاز جزء به کل ـ تمام بدن ـ نگیرند راه را به اشتباه می روند.اما رابطه این عبارت با عبارت فارسی آن است که  معادل کامل لکی آن« اِ وَرْ کِردِن »  به معنی پوشیدن و بر تن کردن و بر قامت پوشیدن است.و اگر در زبان فارسی خاصه اشعار کهن  ـ مانند شاهنامه ـ این عبارت در معانی دیگری بکار می رود قطعا راه را به غلط رفته اند.  « به کار بودن»امروز فارس زبانان این عبارت را بکار نمی برند. و معادل آن را یعنی لازم دارم ،بکار می برند در صورتی که لک زبانان هرگاه چیزی را لازم داشته باشند می گویند:« اکارْمَه ـ لازمش دارم ـ »  و دقیقا این عبارت است که بیهقی به کرات از آن استفاده کرده است که به عنوان نمونه به یک مورد جهت مثال اشاره می کنم:ر.ک.تاریخ بیهقی تصـ دبیرسیاقی ص 18«…مرو تو به کاری.»«پالکانه»اگر با این دید که فرهنگ نویسان ما بیشترشان از بار علمی برخوردار نبوده اند با واژگان برخورد کنیم آنگاه متوجه خواهیم شد که باید در دانستنیهای خودمان تجدید نظر کنیم. منظور من این است که باید پیشینه لغوی واژگان را در زبانهای تحقیق نشده خانواده ایرانی جستجو کرد نه در دایره ذهنی فلان نویسنده. اما؛یکی از واژهای موجود در زبان فارسی که متاسفانه علی رغم وجود لغتی دیگر که می تواند مراعات نظیرش باشد و دلیلی بر معنای درست آن، واژه « پالکانه» ـ پیشانی جلو آمده دیوارها ـ است . در یک بررسی زبان شناسانه باید بپذیریم که کاف و گاف قابلیت ابدال به یکدیگر را دارند. پس پالکانه می تواند به پالگانه بدل شود و از این مرحله هم گاف می تواند به واو بدل شود و به صورت« پالونه » درآید.و اگر بزرگان ما این واژه را به صورت پنجره معنی کرده اند باید در این تفسیر تجدید نظر کنندزیرا اگر رودکی می گوید: بهشت آیین سرایی را بپرداخت           زهر گونه درو تمثالها ساخت
  زعود و چندن او  را آستانه               درش سیمین و زرین پالگانه

قطعا می خواهد بگوید که خانه ای بوده که در و پنجره هایش با ارزش و زیور
برونی اش و عابر پسند دیوارهایش عالی بوده و به یقین پالکانه رودکی همان پالونه امروزی ساختمانهای مسکونی  ماست که فرهنگ نویسان باید در نوشته های خود بی اعتنا از زبان لکی نگذرند.   «پخشک»شاید در بسیاری از موارد لفظ «پشخه» در زبان لکی خنده غیر لکها را موجب شود بی آنکه دانسته شود که تلفظ درست و نژاده تر همین است که لک زبانها بکار می برند. زیرا اصل واژه  پخشک  paxšak و پهلوی است که بر اثر گذشت روزگار به صورتهای  پخشه و پشخه و پشه در آمده است. در مورد این دگر گونیها کافیست در ادب فارسی به کلماتی چون ؛گیسفری یا فرنگیس و برزفری یا فری برز ، کران و کنار و … اشاره شود.«پَس»روزی که جمشید پادشاه بزرگ ایرانی لایه های اجتماعی رامشخص کرد و هر گروهی را مامورو منسوب در شغلی کرد یکی از این طبقات یا لایگان اجتماعی پسوییان بودندو باید دانست که این شکل کلمه به صورت پَس و به معنای گوسفند در زبان لکی جاودان مانده است.فردوسی:…« پسوئی سه دیگر گرُه را شناس    کجا نیست از کس بر ایشان سپاسر.ک. داستان پادشاهی جمشید در شاهنامه ، شرح کزازی ص 32 و به قول فردوسی پسوئیان ـ گوسفند داران یا …ـ برخود متکی بودند و نیازی به کسی نداشتند و اینان همان دامداران و کشاورزان بودند، و حال باید گفت که این واژه ـ پَسو ـ که در زبان لکی به معنای گوسفند است پس ازهزاران سال اساطیری و تاریخی و … هنوز زنده و ماندگار مانده است و این ماندگاری جز به مدد قوام زبان لکی میسر نمی شده است.«تپل»یکی از واژه های گمشده که امروز در زبان لکی بکار می رود و حضور زنده دارد « تپل» است این واژه دارای معانی  مختلفی چون ، پهنه و قامت و پهنا و گستره سینه  و … دارد. و جالب آن است که قدمت  مثال ما برای این واژه به بیش از هزار سال میرسد. بنگرید: آیه 23 س مریم ص 194قران قدسکهن ترین ترجمه زبان فارسی دکتر رواقیفأجاء المخاض الی  جذع النخلهآمد اورا درد زادن بی تاپال خرماامروزه کمتر لک زبانی است که معنای تپل را در کاربردی برابر با پهنا و ساقه و گستره و قدنما و …در زبان لکی نداند زیرا وقتی می گویند :   « تپل سینه یا تپل دیوار» به معنی گستره و سینه و قامت دیوار است. و این همان است که در فارسی اصیل کاربردش را از دست داده است. توضیح بیشتر آنکه در گذشته مردم عشیره برای تهییه سوخت حرارتی زمستان از فضولات دامی حلال گوشت استفاده می کردند و یکی از همین موارد سرگین پهن شده به صورت دایره یا بیضی  برپهنای دیوارها به نام تپاله یا تپالی بوده است.و علت نام گذاری، آن بوده که چون این سرگین بر پهنا و ساقه - تپال یا تپل - دیوار جای داده می داده اند به این نام مسمی شده است.   «تور»یکی از واژگان موجود در زبان لکی که در مورد افراد و یا حیوانات سرکش و نافرمان ومهار نشدنی هنوز به قوت خود باقی مانده و کاربرد دارد واژه «تور» است این واژه درست همان است که فریدون بر اساس مسمای آن  فرزند تیز و تند و سرکش خود را نامگذاری کرد.و جالب این است که هنوز این مدخل با همین معنا در لکی مانده و از عجایب است.   بنگرید به گفتار فردوسی در باب نام گذاری فرزندانش خاصه تورکه بسیار نافرمان و سرکش بوده :میانین کز آغاز تیزی نمود
از آتش مرو را دلیری فزود
ورا تور خوانیم شیر دلیر
کجا ژنده پیلش نیارد به زیر
هنر خود دلیری است بر جایگاه
که بد دل نباشد سزاوار گاه
دگر کهترین مرد با سنگ و چنگ
که با شتاب است و هم با درنگ
زخاک و زآتش میانه گزید
چنان کز ره هوشیاری سزید
دلیر جوان چون هشیوار بود
به گیتی  جز اورا نباید ستود
کنون ایرج اند رخورد نام اوی
در مهتری باد فرجام اوی
بدان کو به آغاز شیری نمود
به گاه درشتی دلیری فزود…
ر.ک . نامه باستان کزازی ،شرح شاهنامه،ج 1 صص 65 و66«جُرّه»بر من معلوم نیست که چرا مرحوم معین  جره باز را به معنای باز سفید معنی کرده است؟! ولی همین قدر می دانم که «جرّه » با ضم جیم در زبان لکی به معنای چابک و جریده و سبکتاز و جوان و … می باشد و با آنچه فرهنگ نگاران ما از روی حدس و گمان نگاشتهاند به یقین نزدیکتر است زیرا بابا طاهر لکزی  در این باب به صراحتدر شعر خود فرموده: 

و جای شک درمعنی آن به زبان لکی، وجود ندارد.

«جلوریز»

 یکی دیگر از واژگان برجای مانده زبان فارسی به معنی حرکت و هجوم و راندن اسب با سرعت و … که در زبان لکی برجای مانده است واژه « جلو و تند راندن آن جلوریز است که فرهنگ نویسان ما از آن غافل مانده اند. برای تایید این گفته لطفا ر.ک. سبک شناسی بهار ج3 ص 285 به نقل از نسخه خطی عالم آرای عباسی  که می گوید:«بنابر آنکه ولیخان پدر اورا کشته بود و اورا کینه داشت درینحال جلوریز پیش دوید و… از اسب پیاده شد….» «چرمی»یکی از اختصاصات زبان لکی ابدال ها به یا می باشد که در واژه چرمه ـ سفید ـ دیده می شود و جای بحث ندارد،اما،از دیگر واژگان مانده و پرکاربرد زبان لکی همین واژه « چَرمِی» است در معنی   سفید رنگ ، بگونه ای که ریش سفیدان را ریش چرمی می نامندو حتی در عالم حیوانات نیز؛
« مِی چَرمی» ـ میش یا گوسفند سفید ـ کاربرد زنده ای دارد. و شاهد مثال کهن و بدون شک این مدخل واژه چرمه در شاهنامه سترگ فردوسی است که اغلب برای اسبان سفید بکار رفته است.یک بیت به عنوان مثال از داستان « گرفتن قارن دژ اَلان را» از شاهنامه ذکر می کنیم:پر از خشم و پر کینه سالار نونشست از بر چرمه ی تیز رو«چغز»از دیگر واژگان زبان فارسی که متاسفانه هر شارح و فرهنگ نویسی بر اساس میل خود و منویات درونی در باره آن نظر داده اند همین واژه چغز است.اهل علم می پذیرند که کلمات در طول حیاتشان دچار تحول و دگرگونی می شوند همانگونه که، رسْتَهخم ،هئوشیّنگهه و  هِره بِره زائیتیا  و گیه مرِتَه به ترتیب به رستم ،هوشنگ و البرز و کیومرث بدل شده اند.پس واژه چغز نیز می تواند دچار این دگرگونی شود. مرحوم معین معنای اینکه چغز حیوان کوچکی بوده را درک کرده ولی در معنای قورباغه بکار برده که از روی استدراک خود این کار را کرده است زیرا دز زبان لکی چغز به اسقاط غین ـ چِز ، جانوری است از خانواده مارمولکها و به اندازه مارمولک ، و این معنا با اسم و مسمای واژه ی کهن فارسی بسیار متناسب تر است تا آن معانی فرهنگ نویسان ماارایه دادن اند و اغلب درست نمی نمایند.«بِنَه»لک زبانها به تخم و بذری که برای کاشتن در مزرعه نگهداری شده و اساس کاشت قرار خواهد گرفت « بِنَه تُیم » یعنی بذر اساس و بنیادین می گویند همانگونه که بُنشن زمستانی را بٍن دو ـ بِنه دون ،بنیادین دانه و یا غله ـ می گویند.واژه بنه در شاهنامه کاربرد بسیار زیادی در همین معنا دارد گرچه بی رابطه با بن و بنیاد و… نیست؟! به عنوان مثال این ابیات را از فردوسی ملاحظه فرمایید؛که اسفندیار از بنه خود مباد
هرآن کس به گیتی ازوهست شاد

به تابوت زرینش برنهاد
تو گفتی زریر از بنه خود نزاد

«چِتِر» در بسیاری از متون کهن ادب فارسی چهره را چیثره یا چیترا آورده اند و به معنای رخساره و نمای ظاهری انگاشته اند و منوچهر را مینو چیترا یا چهره بهشتی معنی کرده اند و ها و ث به یا بدل شده است واین قاعده  به ویژگیهای زبان ایران باستان بر می گردد  کما آنکه ابدال ث یا س به ها شاهد مثال بسیار دارد که به عنوان نمونه بدان می پردازیم در اوستا «چیثرَ » به «چهره» و
 « میثرَ »به «مهر» و« مِئثَن» به« میهن» بدل شده است،ر.ک. فرهنگ ایران باستان پور داوود ص 3. ومرحوم صفا در کتاب حماسه سرایی  الف و ها و سین در ابتدای واژه های «  ایندو و هندو و سندو » را ابدال از همین قاعده میداند. و یا در زبان اوستا نیز این قاعده ساری و جاری است و مثلا عدد ده را دس می گویند.القصه، در زبان لکی امروز هنوز چِتِر به معنای کهن خود باقی مانده است و در معنای رخسار و نما و آنِ ادبی و …بکار می رود و لذا اگر گفته شود:« بد چِتِرْ » یعنی بد قیافه و بد چهره، « خارخار»در کتاب کلیله و دمنه مینوی ص 253 عبارتی دیده می شود به این صورت:
« …شیر گفت: مرا خار خار این می دارد.» و معنایش این است که این موضوع مرا بیقرار و آشفته و کنجکاو خود کرده است.و در زبان لکی این عبارت هنوز وجود دارد و هرگاه کسی دنبال درد سر بگردد و فرو نایستد دیگران می گویندش:« خُارَه خُارْتَه ؛یعنی خارخار درد سر آفرینی داری.»  «خیریّت»در تاریخ بیهقی در بسیاری از موارد که حدوث امری شوم را حادثه یا شخصی مانع می شده است آن مانع را به خیریت در معنای میمون و مبارک و شکرانگی و اتفاق نیک، گرفته است. و امروزه پس از گذشت هزار سال این مدخل درست در همان معنای بکار رفته در تاریخ بیهقی در زبان لکی بکار می رود و جای شکی که احمد علی رجایی بخارایی در کتاب لهجه بخارای خود  آن را جواب گفته نمی ماند.امروز در زبان لکی هرگاه مساله ای رخ می دهد بر اساس میمنت پیانی اش شنونده می گوید: خیریت ـ با دو یای مجهول ـ و درست، این مدخل همان « خیریّت  و خیریّتی » است که بیهقی بکار برده و بسیاری از بزرگان ادب پارسی آن را تحریف شده نساخان می دانندر.ک.  تاریخ بیهقی تصحیح خطیب رهبر ج 2ص 465..حدیث بوسهل تمام شد و خیریت بود که مرد نمی گذاشت صلاحی پدید آید.و ص 671 همین منبع…گفتم ایزد عز و جل خیر و خیریت بدین حرکت مقرون کناد،ایضاً ر.ک.لهجه بخارایی نوشته احمد علی رجایی انتشارات دانشگاه مشهد ،مقدمه کتاب.….  

اشاره: كیومرث امیری كله‌جوبی متخلص به “لك امیر” را كمابیش می‌شناسیم. لك‌ها او را به خاطر اشعار لكی‌اش كه بخشی از آن را چون قصیده‌‌ی معروف (بی‌سیتیون مه‌نی نووین) دكلمه كرده‌است، می‌ستایند. امیری كله‌جوبی سال ۱۳۳۸ در روستای كله‌جوب بخش فیروزآباد از توابع كرمانشاه به دنیا آمد. پس از طی تحصیلات ابتدایی راهی شهر كرمانشاه شد. او در كرمانشاه با مشكلات فراوان تحصیلاتش را تا سطح دیپلم در رشته‌ی ادبیات ادامه داد. سپس وارد دانشگاه شد ولی به دلیل مشكلات، دانشگاه را نیمه‌تمام رها كرد. از وی تا كنون چهار كتاب با عناوین “مرثیه‌ای برای تو”، “گورستان یخ‌زده” (هر دو مجموعه قصه می‌باشند)، “دیوان شعر خریوه” به زبان لكی و “افسانه‌های لكی” به چاپ رسیده‌است. امیر‌ی علاوه بر نویسندگی، روزنامه‌نگاری با تجربه و شناخته شده نیز می‌باشد. وی مدت ۱۲ سال به عنوان خبرنگار رسمی روزنامه‌‌ی كیهان در كرمانشاه فعالیت چشم‌گیری داشته و در بسیاری از نشریات محلی و سراسری نیز قلم زده‌است. علاوه‌ بر این فعالیت‌ها، امیری در فیلم‌نامه‌نویسی نیز سال‌ها فعالیت داشته، تحقیق و نویسندگی مجموعه‌ی سریال”سیمره رود بی‌بازگشت” كه صدا و سیمای مركز كرمانشاه آن را تهیه كرده و بارها از شبكه‌های مختلف كشور پخش گردید، از جمله آثار ماندگار امیری كله‌جوبی است. آن‌چه بیش‌تر از همه‌ نام كیومرث امیری كله‌جوبی(لك‌امیر) را بر سر زبان‌ها انداخته است، شعر”بی‌سیتیون مه‌نی نه‌ووین” و چندین قطعه شعر دیگر به زبان لكی است كه او برای نخستین‌بار در تاریخ شعر لكی به شیوه‌ی حرفه‌ای دكلمه نموده‌است. این شعر موج عظیمی از جر و بحث‌ها و شایعات را در خصوص این شاعر مردمی به راه انداخت. امیری‌كله‌جوبی پژوهش‌گر توانایی است كه بیش‌تر دغدغه‌ی ذهنی خود را تحقیقات گسترده‌ای می‌داند كه در خصوص قوم لك انجام داده‌است. به همین خاطر نشریه‌‌ی سیمره با وی به گفت‌وگو نشسته‌است؛ چكیده‌ی این گفت‌وگو را با هم می‌خوانیم: -آقای امیری برخی از آثار شما گواه این است كه درباره‌ی تاریخ تحقیقات گسترده‌ای انجام داده‌اید بنابراین می‌توان گفت شما قبل از هر چیز یك پژوهشگر هستید تا مثلاً یك روزنامه‌نگار یا شاعر، بفرمایید دامنه‌ی تحقیقاتی كه تا كنون انجام داده‌اید به كجا رسیده‌است؟ من بیش‌تر در خصوص تاریخ لك‌ها تحقیق می‌كنم. نخست این‌كه باید عرض كنم این گوشه‌ی از تاریخ سرزمینمان متأسفانه با كمبود شدید منابع مكتوب روبه‌رو است، در حالی كه اقیانوس بی‌كران و دست‌نخورده‌ای است كه عمق و گستره‌ی آن بیش از حد تصور است و بعد هم این‌كه بی‌تردید عمده‌ی مشكل فرهنگی مردم ما بی‌اطلاعی از تاریخ سرزمین‌شان است. ناآگاهی از تاریخ در حقیقت ناآگاهی از هویت خویشتن خویش است. بیچاره‌ترین مردمان كسانی هستند كه از تاریخ و سرنوشت و در نتیجه هویت خود بی‌اطلاع‌اند. درد بی‌اطلاعی از سرنوشت و بیماری بی‌هویتی از آن دست درد و بیماری‌هاست كه انسان را تا خط آخر بدبختی و ذلت سوق می‌دهد. من علاقه‌ی زیادی به تاریخ، خصوصاً تاریخ سرزمینم دارم، البته نمی‌توانم ادعا كنم یك مورخ حرفه‌ای هستم. اما تحقیقات زیادی در باره‌ی تاریخ ایران و زادگاهم یعنی منطقه‌ی لك‌نشین دره‌ی مهرگان(سیمره) انجام داده‌ام و باید عرض كنم چون در این مورد متأسفانه هیچ تحقیق جامعه‌‌ای تاكنون انجام نشده‌است، به نكات بكر و تازه و قابل توجه‌ای در تاریخ دست پیدا كرده‌ام، ولی گویی هنوز هم‌ دستی‌ در كار است كه نمی‌خواهد به این واقعیت‌های تاریخی گوش فرا دهد. در تحقیقاتی كه در تنهایی و انزوای صرف انجام داده‌ام به این نتیجه رسیده‌ایم كه سرزمین ایران یكی از مظلوم‌ترین سرزمین‌های جهان و مردم ایران از ستم‌دیده‌ترین مردمان دنیا در طول تاریخ بشرند. مظلوم‌تر از ایران، منطقه‌ی بومیان دره‌ی مهرگان(سیمره) یعنی همین حوزه‌ای كه لك‌ها در آن ساكن‌اند، می‌باشد. مظلومیت‌هایی كه اگر با دقت آن را در اوراق تاریخ دنبال كنی چه بسا كارت به نیهیلیسم و حتا دیوانگی هم بكشد. می‌خواهم فقط اشاره‌ای‌ به عمق فاجعه كرده‌باشم، در این‌جا با توجه به گستره‌‌ی نشریه‌ی شما نمی‌خواهم درباره‌‌ی تاریخ پر فراز و نشیب و رنج‌آور ایران‌زمین بحثی به میان بیاورم و ناچار اشاراتی به تاریخ خطه‌ی مهرگان‌كده(سیمره) خواهیم داشت و امیدوارم بتوانم شما را در تهیه‌ی مصاحبه‌تان یاری كرده و حق مطلب را نیز تا حدودی ادا كرده‌باشم. توجه داشته‌باشید، بومیان دره‌ی مهرگان را برای نخستین‌بار این‌جانب باب كردم. منظور از بومیان دره‌ی مهرگان قوم لك، ساكن در حواشی رودخانه‌ی سیمره هستند كه از قرن‌ها پیش تاكنون در این منطقه زیسته‌اند. -ببخشید، یعنی چنین واژه‌هایی را شما خودتان ابداع نموده‌اید؟ خیر، من این واژه‌ها را از اوراق تاریخ بیرون كشیده‌ام. این واقعیت‌ها در منابع تاریخ منطقه وجود دارد. ببینید، ما امروز سیمره را فقط به عنوان نام یك رودخانه می‌شناسیم. حال آن‌كه سیمره نام منطقه‌ای است دره مانند كه از كوه چهل‌كودك یا چهل نابالغان در نهاوند از استان همدان آغاز و تا دره‌شهر و آبدانان در استان ایلام امتداد می‌یابد. تمامی حاشیه‌های این رودخانه در كوه و دره‌ها و دشت و دمن‌های این دره‌ی باستانی آثار تمدن‌های گوناگونی نهفته است كه این خود گویای جریان زندگی مستمر از قرن‌ها پیش تا كنون در این نقطه از سرزمین‌مان ایران می‌باشد. به طور خلاصه آن‌چه از آثار به جا مانده در دره‌ی سیمره موجود می‌باشد گویای آن است گروهی بشر كه در دوران غارنشینی در غارهای موجود در كوه‌های پراو و بی‌ستون مانند غار خر، مرخریل و… می‌زیستند. پس از كشف كشاورزی از این غارها خارج شده و به كناره‌های رودخانه‌ی سیمره و سرچشمه‌های آن برای كار كشاورزی روی آوردند و نخستین تمدن خود را هم‌زمان با چهار تمدن بزرگ جهان كه در كنار رودخانه‌ها به وجود آمدند، پایه‌ریزی كردند و در این خطه ماندگار شدند. چنان‌چه ما این گروه را با توجه به آثار تاریخی فراوان دیگری كه موجود و مرتبط با این امر می‌باشد، قوم لك بدانیم، پس این نتیجه حاصل می‌شود كه نخستین ساكنان این دره، بومیان آن هستند و چون نام این دره قبل از حمله‌ی اعراب به ایران، دره‌ی مهرگان یا مهران‌كده یا مهران قذف بوده پس ساكنان این دره را بومیان دره‌ی مهرگان می‌نامیم و سپس دوره‌های بعد را نیز مورد دقت قرار خواهیم داد، خوب بعد آریایی‌ها به ایران مهاجرت می‌كنند و سپس بحران‌های بعدی و همین‌طور كه پیش می‌رویم، آثار و عوامل به جا مانده در دره‌‌ی سیمره این واقعیت را برای ما آشكار می‌كند كه ساكنان این دره همین قومی هستند كه از ابتدا در آن ساكن بوده‌اند. این امر را به زبان، فرهنگ، داشته‌ها، خوی و خصلت‌ها، آثار و بقایای به‌جا مانده‌ی موجود و بسیاری واقعیت‌های دیگر در این خطه و در میان این قوم به سهولت نشان می‌دهد. - ببخشید با توجه به اظهارات جناب‌عالی پس تكلیف این كه می‌گویند نخستین اقوام ایرانی را اقوام مهاجر آریایی تشكیل می‌دهند، چه می‌شود؟ درست است و هیچ تناقضی در این موضوع پیش نمی‌آورد، ببینید زمانی كه آریایی‌ها به سرزمین پهناور ایران مهاجرت می‌كنند، بی‌شك ایران و خصوصاً خطه‌ی سیمره خالی از سكنه نبوده‌است، جمعی از آن اقوام هم كه به این نقطه آمده‌بودند در همسایگی با این بومیان با آن‌ها آمیخته و یكی شدند و روند زندگی ادامه یافت تا این‌كه ساكنان این خطه كه از سوی اقوام دیگری كه در پشت كبیركوه و در پهن‌دشت‌های شوش و خوزستان زندگی می‌كردند مورد حمله و هجوم‌های مكرر و ویرانگر قرار گرفتند و به همین خاطر ساكنان این منطقه برای مقابله با این قوم یا اقوام مهاجم تصمیم گرفتند یك اتحاد مشترك به وجود آورند كه این اقدام آن‌ها منجر به تشكیل نخستین تشكیلات حكومتی مركزی در این نقطه شد. آن‌ها برای مقابله با این مهاجمان رفتند سراغ شخصی خردمند و فاضل به نام (دیااكو) كه در تاریخ از وی به عنوان شخصی عادل و پاك‌سرشت یاد می‌شود و آن شخص فرزانه را كه در شرق دشت نیشا(ماهیدشت) امروزی می‌زیست، به عنوان حاكم یا بزرگ و رئیس خود برگزیدند و با چنین اتحاد و تشكلی موفق شدند نخستین حكومت تشكیلاتی در این نقطه را به وجود آورند و با ایجاد چنین تشكیلاتی توانستند نه تنها آن قوم را شكست بدهند بلكه بر آن‌ها هم غلبه نمایند. -واژه‌ی سیمره از چه زمانی بر این منطقه اطلاق شده. آیا از ابتدا این منطقه سیمره نام داشته و یا نام دیگری داشته‌است؟ خیر. سیمره نامی است كه اعراب بر این منطقه گذاشتند. نام نخست این منطقه مهرگان‌كده بوده و رودخانه‌ی سیمره نیز به “آوكنی”، “خواپ” و یا “خواسپ” اشتهار داشته ولی پس از حمله‌ی اعراب به ایران آن‌ها چنین نامی را بر این منطقه نهادند. گفته می‌شود عرب‌ها با دیدن دو قله‌ی موازی در كبیركوه با طنز گفتند این قله‌ها به شكل دندان‌های (سیمره) است. سیمره زن معروفی در میان اعراب آن روزگار بوده و متأسفانه این نام یعنی سمیره یا سمیرا و … در نهایت سیمره روی این منطقه ماندگار شد. -سرچشمه‌ی رودخانه‌ی سیمره كجاست و این رودخانه به كدام دریا می‌ریزد؟ سیمره به هیچ دریا و اقیانوسی نمی‌ریزد. سرچشمه‌های این رودخانه تشكیل شده‌است از رودخانه‌های گراب در روانسر، رازآور در كامیاران، مرگ در سرفیروزآباد كه این سه رودخانه در شرق شهر كرمانشاه، رودخانه‌ی قره‌سو را به وجود می‌آورند و با ادامه‌ی جریان رودخانه‌ی قره‌سو، این رودخانه در دروفرمامان و در نقطه‌ای به نام دو‌آب با رودخانه‌ی گاماسیاب در هم می‌ریزند و رود سیمره را تشكیل می‌دهند. گاماسیاب نیز از رودخانه‌ای كه از سراب چهل كودك در نهاوند سرچشمه می‌گیرد پس از آمیختن با رودخانه‌ی دینور آب تشكیل می‌شود. این پنج رودخانه سرچشمه‌ی رود بزرگ سیمره را تشكیل می‌دهند. سیمره پس از آن با عبور از میان كوه و صخره‌ها و دشت و دره‌های زیادی به طول تقریبی ۷۴۰ كیلومتر تا دره‌شهر امتداد می‌یابد و در مسیر راه خود با رودخانه‌های دایمی و فصلی زیادی مانند رودخانه‌ی كشكان در پل‌دختر و ده‌ها و بلكه صدها رود كوچك و بزرگ دیگر مسیر خود را به سوی دشت‌های دزفول ادامه می‌دهد و پس از آن با نام كرخه امتداد یافته و در نهایت هورالعظیم در كشور عراق را تشكیل می‌دهد. سیمره تنها رودخانه‌ای است كه به هیچ دریا و یا اقیانوسی نمی‌ریزد. نام “سیمره رود بی‌بازگشت” بر سریالی كه در سال ۱۳۷۶ در صدا و سیمای مركز كرمانشاه ساخته شد، به همین مناسبت بوده‌است. -هجوم‌های زیادی مانند هجوم یونانیان، اعراب و … به ایران صورت گرفته و اصلاً عده‌ای معتقدند كه ساكنان هر سرزمینی بارها و بارها نابود شده و نژادها و اقوام دیگری جانشین آن‌ها شده‌است، چگونه این قوم طی این ویرانی‌ها و هجوم‌ها باز هم دوام آوردند و از بین نرفتند؟ آفرین! اتفاقاً به نكته‌ی بسیار جالبی اشاره كردید چرا كه این یكی از آن نكات بسیار جالب و ویژگی بارز و منحصربه‌فرد ساكنان این دره است كه آن‌ها چگونه مقاومت كردند، دوام آوردند و توانستند همه‌ی این هجوم‌ها را تاب بیاورند. درست است، این موضوعی كه اشاره كردید در بسیاری از جاهای دنیا مصداق پیدا می‌كند، اما در این منطقه با توجه به ویژگی‌های منحصربفرد ایرانیان خصوصاً ساكنان این خطه كه از اصیل‌ترین نژاد ایرانی محسوب می‌شدند و نیز با توجه به موقعیت استراتژیكی و سوق‌الجیشی منطقه كه بدان خواهم پرداخت شكل دیگری به خود می‌گیرد. هم‌اكنون نمونه‌ی بارز آن كشور مصر است. كشور مصر یكی از تمدن‌های بزرگ و از نخستین تمدن‌های چهارگانه‌ی بشری است كه در كنار رودخانه‌ها به وجود آمدند، از چهار تمدن نخست در جهان یكی تمدن مصر بود كه در كنار رود نیل شكل گرفت اما پس از هجوم اعراب چیزی از آن تمدن جز اهرام مصر باقی نماند. مصر اكنون یك كشور عربی تمام عیار است. اما تمدن ایران كه حتا شدید‌تر از سرزمین مصر مورد هجوم اعراب واقع گردید، پایدار ماند. معروف است كه از یك فرد مصری سؤال می‌كنند چرا بعد از حمله‌ی اعراب به مصر تمدن مصر به كلی نابود شد حال آن‌كه تمدن ایران مقاومت كرد و از بین نرفت او در جواب می‌گوید: به خاطر این‌كه ایرانی‌ها فردوسی را داشتند. این موضوع بسیار قابل تعمق است و درست به سؤال شما پاسخ می‌دهد. در منطقه‌ی مورد بحث ما یعنی دره‌ی مهرگان نخست این‌كه مردمانی زندگی كرده و می‌كنند كه از حیث روحیه مقاومت و پاسداری از مام وطن و شرف ملی خود در دنیا بی‌نظیرند. شما بی‌گمان تاریخ را خوانده‌اید. همین مردمان بودند كه اسكندر مقدونی را در این نقطه زمین‌گیر كردند، تیمورلنگ از شهامت و دلاوری آن‌ها ناله سر می‌دهد و در قرن معاصر بزرگ‌ترین ضربات را همین مردم به روس‌ها و انگلیسی‌ها پس از جنگ دوم جهانی وارد كردند. ساكنان این منطقه اصیل‌ترین نژاد ایرانی هستند كه از حیث ژنتیك، زبان، فرهنگ، و… اصالت و هویتشان دست‌نخورده باقی مانده‌است و دلیل آن هم وجود كوهستان‌های بزرگ و رشته‌كوه‌های پوشیده از جنگل زاگرس بوده. این مردمان چون اصولاً بیابانگرد و چادرنشین بودند با استفاده از مراتع و چراگاه‌ها و آب فراوان رودخانه‌ی سیمره و چشمه‌سارهای بی‌نظیر منطقه از هر حیث خودكفا بودند، یعنی با كشاورزی و دام‌پروری كه شغل آبا اجدادی آن‌هاست توانسته‌اند مدت‌های طولانی در كوه‌ها پناه بگیرند بدون آن‌كه محتاج به چیزی از بیرون از حلقه‌ی زندگی خود باشند. خوب كه توجه می‌كنیم، می‌بینیم هرگاه مهاجمان به ایران یورش آوردند، مردم این منطقه با دلاوری و رشادت به مقابله‌ با آن‌ها پرداخته‌اند و زمانی كه تاب مقاومت را از دست داده‌اند، به كوه‌ها كه پناهگاه‌های امن و مطمئنی برای آن‌ها بوده عقب‌نشینی كرده و در دل كوه پناه گرفته‌اند و در همان حال به زندگی دام‌پروری و كشاورزی خود ادامه داده‌اند بدون آن‌كه دشمن بتواند به سنگرهای آن‌ها در صخره‌های صعب‌العبور و جنگل‌های تنیده در هم منطقه راه پیدا كند. شیوه‌ی دیگر مقاومت این مردمان سنگ بر شكم خود بستن و قناعت و مقاومت در برابر گرسنگی و نداری و سختی‌های زندگی بوده‌است. البته از چنین روحیه و اتحاد ذاتی نیز برخوردارند كه تكه نانی و كاسه‌ای آرد را در بین چهل خانوار به طور مساوی تقسیم كنند و به این شكل توانسته‌اند زبان، فرهنگ، نژاد، هویت و اقتصاد خودكفای خود را قرن‌ها در سكوت و انزوا حفظ كنند.
-این قوم از حیث نژادی شامل كدام قوم و قبیله‌هایی كه در تاریخ بدان‌ها اشاراتی شده‌است، هستند و حاكمیت خود را كی و چگونه از دست دادند؟ ساكنان این دره[سیمره] مادها هستند كه پس از شكست از پارس‌ها به حاشیه رانده شده و می‌توان به جرئت گفت از آن زمان تا كنون به عنوان قوم مغلوب در سكوت و انزوا و مورد غضب بوده‌اند. قومی كه در زمان شكوه و جلال خود با اقوام دیگری چون لولوبی‌ها و كاسی‌ها زندگی مسالمت‌آمیزی داشتند اما بعد از شكست از پارس‌ها تنها شدند و چون با هیچ قوم و قبیله‌‌ی دیگری آمیخته نشدند به زندگی چوپانی و بیابان‌گردی و اما مستقل خود ادامه داده‌اند. مثلاً ما به زبان لكی اگر دقت نماییم، ‌این زبان به كهن‌ترین زبان ایرانیان باستان و به زبان اوستا بسیار نزدیك‌تر است. زبان لكی با زبان اورامی كه مورخین و صاحب‌نظران آن را نخستین زبان ایران باستان به حساب می‌آورند، تفاوت چندانی ندارد و اصلاً یك زبان است، فقط اورامی‌ها توانسته‌اند شكل و محتوای زبان‌شان را بهتر از لك‌ها حفظ كنند و لك‌ها تغییراتی جزیی در زبان‌شان به وجود آمده‌است، با این حال بیش از ۴۰ درصد از واژه‌های زبان لكی همان زبان اوستایی است. واژه‌های معمول و رایجی چون: كُر=پسر، دِت=دختر، پیا=مرد، ژن=زن، گپ=دیالوگ،و … و هم‌اكنون نیز واژه‌های بسیاری در زبان لكی وجود دارد كه معادل فارسی ندارند. مثل: ورَنسك=حالتی شبیه به سكسكه كه در پایان گریه‌ی شدید و طولانی به كودكان دست می‌دهد. یا رامكه= تخم و یا چیزی شبیه به آن‌كه در لانه‌ی مرغ قرار می‌دهند تا پرنده بر اساس غریزه تخم خود را كنار آن بگذارد و ده‌ها و بلكه صدها واژه‌ی دیگر از این دست در این زبان وجود دارد. لكی زبانی است با قدمت طولانی و گستردگی فراوان كه به طور خودجوش واژه‌سازی می‌كند. مثلاً در كوهدشت به پستانكی كه برای فریب كودك از آن استفاده می‌شود(پتی‌مژ) می‌گویند. ببینید این واژه و صدها واژه‌ی دیگر مانند آن را مثلاً فرهنگستان زبان نساخته است، این واژه‌ها با توجه به گستردگی و وضعیت هارمونی این زبان توسط مردم عادی به وجود آمده‌اند. -به جز این‌ها كه برشمردید و البته گذرا بدان‌ها اشاره فرمودید، در خصوص افراد و شخصیت‌های بارز این منطقه به چه نتایجی دست پیدا كرده‌اید؟ من همیشه گفته‌ام تاریخ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی این منطقه هرگز مورد كنكاش و تحقیق قرار نگرفته است. دره‌ی مهرگان قلعه‌ای تاریخی باستانی است كه زیر خاك مدفون است و این خود خلأ بزرگی را در تاریخ ما به وجود آورده‌است. در خطه‌ی سیمره شخصیت‌های بزرگی حضور پیدا كرده‌اند كه انگار دست عمدی وجود دارد كه هنوز هم نمی‌خواهدكسی آن‌ها را بشناسد. همان‌گونه كه آثار ادبی فراوانی خصوصاً در زمینه‌ی شعر لكی كه هرگز گردآوری نشده و بسیاری از آن‌ها از میان رفته‌اند. ده‌ها و بلكه صدها شاهنامه، مثنوی، خمسه و… منظوم لكی و صدها و بلكه هزارها افسانه، تمثیل، ضرب‌المثل، پند پیشینیان و… كه فقط و فقط خاص مردمان این منطقه بوده‌است، وجود داشته كه متأسفانه بسیاری از آن‌ها از میان رفته‌است. شرایط تاریخ این نقطه از سرزمینمان به گونه‌ای است كه با مرگ هر پیرمرد و پیرزنی از این قوم انبوهی از تاریخ سیاسی و فرهنگی منطقه با او دفن می‌شود. مردم این خطه حتا نجوم‌شناسی خاص خود را دارند. یك نجوم‌شناس كاملاً علمی و ریشه‌دار راجع به فصول سال‌، ماه‌ها سیر تكوینی و تكاملی زمان‌ها و اتفاقات مهم كیهانی و بسیاری دیگر از علوم كه افراد خاصی از مردمان این خطه در آن علوم تبحر داشته‌اند. مثلاً (شاكه و مه‌سور) كه از نخبگان معاصر هم هستند این دو از شعرای بزرگ و توانا و از نجوم‌شناسان این خطه بوده‌اند. از آن همه اشعار پر مغز و نجوم‌شناسی‌های بكر و علمی آن‌ها چیز زیادی در دست نیست. بگذریم، بعضی‌ها برای كسب نان و یا نام اشعاری را به این دو بزرگوار نسبت داده و به چاپ می‌رسانند كه به نظر من خیانت به علم و دانایی آن‌هاست. مردم این منطقه در علم پزشكی خاص خود نیز تجارب و تبحر فراوانی دارند. بعضی‌ها به استادان شكست‌بست اشتهار داشته‌اند و بعضی زن‌ها به علم مامایی وارد بوده‌اند. شاهنامه‌خوان‌های سرشناس، شعرا، طنزپردازان و… بسیاری در بین این قوم بوده و هم‌اكنون نیز هستند كه در هنر خود بی‌نظیر و بی‌رقیبند و یا شما حساب كنید از حیث سیاسی در این منطقه ما چه كسانی را داشته‌ایم. شما بروید فقط مثلاً روی شخصیت و كارهای دكتر هوشنگ اعظمی مطالعه كنید به آسانی متوجه خواهید شد كه واقعاً با یك فرد عادی روبه‌رو نیستید. با یك نخبه‌ی تمام عیار و شخصیت الگوپرداز و قهرمان ملی و افسانه‌ای مواجه‌اید كه از حیث خردمندی، عدالت‌خواهی، مبارزه، جسارت و مردمی‌بودن نظیرش را پیدا نخواهید كرد. یا مبارزات سران ایلات و عشایر لرستان در نبرد با دیكتاتوری رضاشاهی و آن هم در اوج خفقان و شدت سركوب نظام ایلی كه در نهایت هم گروهی از آن‌ها در بروجرد به دارآویخته شدند و قبل از آن‌ها قلندران بزرگی چون باباطاهر و…. این خطه پر است از شخصیت‌های گران‌قدری كه هریك در جایگاه خاص خود بدون اغراق حرف نخست را زده‌اند. شیرزنانی مانند«قیم‌خیر» و… اما كِی و كجا كسی در این خصوص جمله‌‌ای بر زبان رانده‌ و یا تحقیقی ارزشمند انجام داده‌است. ضروری است اشاره كنم اخیراً عده‌ای هم پیدا شده‌اند كه در این میدان خالی بدون كمترین علم و تجربه‌ای اقدام به چاپ و نشر كتاب‌ها و یا مقالاتی در خصوص قوم لك می‌كنند كه در برخی جاها شرم‌آور است و در عین حال به دلیل كم‌سوادی‌شان لطمات و صدمات سنگینی بر فرهنگ این قوم وارد می‌آورند. واژه‌های لكی را شما اگر جمع‌آوری كنید بی‌تردید به گنجینه‌ی عظیم و قابل قبولی دست خواهید یافت كه در نوع خود بی‌نظیر خواهد بود. من به‌سان غواصی هرگاه به دنبال مرواریدی از این همه مروارید‌ها در این اقیانوس بی‌كران غوطه می‌زنم در آن عمق چنان غرق حیرت و محو تماشا می‌شوم كه حقیقتاً سررشته‌ی كلام را از دست می‌دهم. این اقیانوس، بسیار گسترده، زیبا و مملو از زیبایی‌های بكر و بی‌نظیر است. ما كسی را نداریم. ما مردمان بی‌كس و غریبی هستیم كه قرن‌های طولانی است به حقیقت تاریخی و فرهنگی خود پشت كرده‌ایم. باید چاره‌ای اندیشیده شود و الا این همه زیبایی و ثروت مادی و معنوی از دست خواهد رفت. -جناب امیری الان فعالیتتان بیش‌تر روی كدام رشته متمركز است؟ روی تاریخ این خطه و هرگاه بیش‌تر غرق آن می‌شوم از سر دردمندی و دل‌تنگی قطعه شعری برای دل خودم می‌سرایم و بس. امیدوارم روزی بتوانم با این همه مشغله و دربه‌دری و بی خورد و خوراكی و غم زن و فرزند و نان بتوانم كاری جدی و قابل قبول ارایه نمایم. ولی حجم و سنگینی كار به اندازه‌ای است كه نیازمند فعالیت مستمر و تخصصی ده‌ها و بلكه صدها متخصص دل‌سوز و میهن‌پرست است كه باز هم امیدوارم كسانی كه در این زمینه‌ها كار می‌كنند و كسانی كه توان قلم زدن و تخصص كار كردن در این حیطه را دارند قدم پیش گذاشته و بیش از این اجازه ندهیم میراث گران‌بها و ارزشمند آبا و اجدادی‌مان كه مملو از مهر و دوستی، انسانیت و برابری، عدل و عدالت‌خواهی و حقیقت‌جویی است، فدای مطامع زودگذر دنیوی و پول‌پرستی و كم‌لیاقتی‌ها گردد، چرا كه هر قوم نتواند هویت خود را بشناسد نخستین قربانی ظلم و ستم خواهد بود و در سایه‌ی ظلمت و جهل، هیچ قومی به سرافرازی و توانمندی انسانی دست نخواهد یافت. باید بكوشیم و از لحظه‌ها هم برای این امور ضروری غفلت نورزیم. -به عنوان آخرین سؤال می‌خواهم چكیده‌ای كوتاه از آن‌چه در این خصوص از ذهنتان می‌گذرد، بیان فرمایید؟ لك فقط یك قوم و لكی تنها یك زبان نیست، یك فرهنگ است، یك تمدن گران‌سنگ و تمام عیار است كه گرد و غبار روزگار روی آن را پوشانده است، زیر این خاك و غبار، تمدنی بزرگ و باستانی‌ای كه ریشه در آیین میتراییسم دارد و قرن‌های طولانی است كه در سكوت و خاموشی پنهان مانده‌است؛ عتیقه‌ی گران‌بهایی كه باید گرد و غبار را از آن زدود و روی آن به كاوش و مطالعه پرداخت و آن‌گاه متوجه خواهیم شد چه انقلاب بزرگی در دنیا به وجود خواهد آورد. بر فرزندان راستین، دانشمند و مسؤولیت‌پذیر این قوم است كه تلاش كنند تاریخ و هویت خود را بشناسند و بازیابند و آن را در اختیار بشریت كه تشنه‌ی عدالت و آزادی است، قرار دهند و به دنیا معرفی نمایند.

منبع : دو هفته نامه سیمره

شعر زیر سروده ای از آقای شامی کرمانشاهی است که قبل از انقلاب فوت کردهاند.

و بس كه گردیم دس و بان دس
قرب ئرام نمن چو میوه نارس
جواو سلام نیشنوم له كس
بیكار چو ایمه له ایران فره س
خوش و حال هركس مردیت آسودس
دكتر مصدق تكلیف مان چه س

نیمی له ملت دچار دردن
له صب تا غروب بیكار مگردن
و گسنه یی وینه ی زعفران زردن
مرد مبارز روز نبردن
زر ئرای ئیوس شر ئرای ایمه س
دكتر مصدق تكلیف مان چه س

نیمی له ملت چو گای پرواری
هر خون و خفن له سمن كاری
سرمستن و جام باده بی عاری
همیشه هفت رنگ و سفرشان هس
دكتر مصدق تكلیف مان چه س

ئوشن چل هزار بیكار و پاتخت
عمر گرامی مگذرن و سخت
بی جا و مكان بی لباس و رخت
سه وعده غذا كردن و یی وخت
ئاخر ئوانش هم نوع ئیوس
دكتر مصدق تكلیف مان چه س

یسه چوار روژتر هم زمستانه
زوخال نابوده هیزم گرانه
صدای زیل و بم بفرو بارانه
شقه ی دنان تی چو مسگر خانه
داش! نانوایی نی كفیده دس
دكتر مصدق تكلیف مان چه س

غصه كسادی سفید كرد ریشم
له صوب تا غروب خمیازه كیشم
من وه انتظار مشتری نیشم
بازرس یل هرسات مكن تفتیشم
چه بكم ئرای تلكه ی بازرس
دكتر مصدق تكلیف مان چه س

مشتی زر پرست سكه ی زر شناس
هیچ دینی نیرن غیر از اسكناس
مه مجلس ریا و روضه ی قارداس
تا نشان بین اسپاب و اثاث
یه روضه نیه، یش یی جور حقه س
دكتر مصدق تكلیف مان چه س

سه ماهه حقوق پاسبان شار
نیرسید نیده ی دس طلبكار
مر جرات دیرن بچنه بازار
یه چری آقا! ئو داد كی سركار
دس مایه نیریم حساوكت بار
و دینت قسم نقدو نسیه س
دكتر مصدق تكلیف مان چه س

اوضاع مملكت درهم برهمه
وینه ی زلف یار پر پیچ و خمه
نیمی له ملت دچار غمه
رشته زندگی خیلی محكمه
ورنه و آسان گیان مدن و دس
دكتر مصدق تكلیف مان چه س

دست و پای مردم پیچاسه و هم
گش و كساتی دچارن و غم
له هر كس پرسم ئوشی چه بكم
و گیان شامی هر له كیسه خوم
من ئوشم بخوین تا ئوری كه هس
دكتر مصدق تكلیف مان چه س

بی‌كس مِنِم، تنیا مِنِم، تلْ ژیرِپا بِریا، مِنِم

سی ساله، هامْ اِی فیت و فنْ، وی واسه شوم وكارِگَنْ

عمرِم تِلُو وَ خَنَّه خَنْ، نصفِ شو ایرپِلْیا، مِنِم

سی ساله عمرِ بی‌ثَمَر، سی ساله دِخْ، سی ساله شَرْ

سی ساله شوین و خوینِ جِیَر، سی ساله كَشْگَه‌سا، مِنِم

عمری‌كه وِل، عمری‌كه وا، عمری‌كه بازی بی‌شَوا

عمری‌كه آویاری گیا، عمری‌كه بی‌تنخوا، مِنِم

یی‌لا چِریكه ماره مای، یی‌لا دَنگِ كفتاره مای

گُرگ و چَقَل، ای هواره مای، بی تیر و دسْ‌تنیا، مِنِم

اَصْلَن وَ پیری مِلْ نِمِیَم، دامو جِوونی وِلْ نِمِیَم

هرچَنْ وِژِم خاطِرجَمِم، اِشْگارِشاخ اِشْگیا، مِنِم

بَدتویك‌ترین دَمْ هُویل مَنِی، وَرگال‌ترین اِی چِیَم كَتی

نافیم‌ترین لِیلاو هَتی، بی زور شَرَّوا، مِنِم

ناراسَه روی خلقِ خدا، قاتِلْ قَصی، مجلوم نِما

هیزم فروش، آگِرگُشا، روی‌دارتَرین رُسوا، مِنِم

اَژبَسْ گه بادِم كاریَه، طوفالَه مالِم جاریَه!

كارِمْ تَموم خَنْزاریه، آخِرْشَرْ اِی دونیا، مِنِم

دلگیر مالِ بی‌نَفَس، پابَستِ مِلْكِ بی‌هَوَس

غمگینِ باخِ وِژ قَفَس، زنجیرِ دسْ هومْسا، مِنِم

حِیرون و سَرْگردون وژ، دَرگیر ِلوپالون وژ

محكوِمِ دسْ دیوون وژ، سَردارِ سَرشُویا، مِنِم

عُمری‌كه چی رو سِیمِرَه، لویله مِیَمْ اَردَشت و دِره

نه شومَه میلِم نه كِره، وِژ لِیوه لو دَلْیا، مِنِم

اَر زخْمِ دل ماوْ پانَنَی!؟ ای بی«كُلاو» و«گُلْوَنی»!

«حالم خِراوه اَرْمَنی!» اِی وَرْتَوَرْ شولْگیا مِنِم

موشِنْ«پایار!»ای بی كَله!، دَمْ گِتْ كه، بَدگَرْ اَرْكَله

موشِم! كَرِّم،كورِم،كَلِم، چودارَ دَسْ بَسْیا مِنِم

پی‌نویس‌ها:

شرّوا: جنگجو/ واگیژه:گردباد/ ناهَلْمونه: نابه‌هنگام/تَل بروزن شَل: به شاخ تازه‌ی درخت گفته می‌شود./ تل ژیر پا بریا: یعنی كسی كه شاخ زیرپایش بریده شده به تعبیری دیگر یكی برسرشاخ بن می‌برید/ فیت‌وفن: حقه‌بازی/ تِلو:پایمال/ عمرم تلو وخنّه خن: با بی‌خیالی و مسخرگی عمرخود را لگدمال و تباه كردم/ ایرپِلْیا: از خواب پریده/ دخ: دق/ كشگه‌سا: فرسوده، له‌شده/ بازی بی‌شوا:كار بی‌مزد/ آویاری گیا: آبیاری گیاه هرز/ تنخوا: تن‌خواه، پول‌بها /چِریكه: اسم صوت،صدای مار / هوار: پایین / دس‌تنیا: تنها و بی‌یاور/ وَپیری مِلْ نِمِیَم: تركیب كنایی، به پیری گردن ندادن/داموجِوونی وِلْ نِمِیَم: تركیب كنایی، دامن جوانی را رها نمی‌كنم/ اِشْگارِشاخ اِشْگیا: بزكوهی شاخ شكسته،كنایه از ضربه‌پذیری است. شاخ بز كوهی پای آشیل اوست/ بَدتویك: بدقیافه/ دَمْ هُویل: دهن كج/ ورگال‌ترین:آشكارترین/ هوشده‌ترین:كسی كه از چشم‌ها افتاده/ لیلاو هتی:معنی بیرونی كسی كه چشمش آب سیاه آورده، معنی درونی،كسی كه ازكار و بار خود سر در نمی‌آورد/ مجلوم:مظلوم/ روی‌دارتَرین:گستاخ‌ترین/لوپالون:بالكن،/دیوون:دادگاه/ شوم:زمین شخم زده، كره:زمین كشتزار گندم و جو پس از برداشت كشت گندم/ لیوه:دیوانه/شولگیا: تكه تكه شده، زخمی

منبع : سایت سیمره